البته علوم ديگر اسلامى مانند " علم كلام " و " تفسير " و " حديث " و " رجال " و " فلسفهء اسلامى " سالهاست در حوزه هاى علميه به شكل تخصصى درآمده است وصدها پژوهشگاه در مورد اين علوم در حوزه هاى علميه جهان اسلام امروز ديده مىشود . در ناحيهء علم فقه نيز نشانه هاى تخصصى شدن ابواب مختلف ديده مىشود . هم اكنون فقهايى را مى يابيم كه در بخشى از فقه اسلامى مانند عبادات يا معاملات يا قضا و شهادت ، وحدود وديات ، اطلاعات عميق ترى دارند ، وسخن از تجزى تقليد به ميان آمده است ، و اين هم طليعهء مباركى است بر تعميق وگسترش وپشرفت علم فقه . * * * نقش موسوعه ها ودائرة المعارف ها : جداسازى تخصص ها گرچه لازمهء قطعى واجتناب ناپذير گستردگى علوم ودانشهاست ، ولى اين به مفهوم جدايى مطلق علوم از يكديگر نيست . مثلا علم پزشكى گرچه به صدها رشتهء تخصصى تجزيه شده اما اين سخن بدان معنا نيست كه چشم پزشكى مثلا به كلى از پزشكى اعصاب وروان و قلب و عروق و خون جداست ، زيرا به يقين نه قلب و عروق واعصاب به كلى از چشم جداست و نه علوم آنها مىتواند از هم جدا باشد . و اين سبب شده كه گروهى از دانشمندان سالها زحمت بكشند و براى آگاهى اجمالي علاقه مندان از علوم گوناگون ، به تدوين دائرة المعارف ها و موسوعه ها دست زنند و اطلاعات اجمالى از علوم مختلف را در اختيار دانشمندان بگذارند . اين امر نوعى بازگشت به گذشتهء بسيار دور يعنى دوران وحدت علوم است اما نه در آن سطح بلكه در سطحى بسيار بالاتر . به طور مقطعى ، در علم فقه نيز ناظر تدوين دائرة المعارف هاى متعددى بوده وهستيم كه اطلاعات فشرده اى از تمام ابواب فقه در اختيار مى گذارد كه گاه به صورت موضوعى والفبايى وگاه به صورت ترتيبى است . ضرورت ، فقه مقارن : ارتباط نزديك فرق اسلامى با يكديگر و نشر آثار هر مذهب از طريق كتب واخيرا اينترنت و امثال آن ، از يكسو ، و پيوند هاى تاريخى فقه مذاهب با يكديگر از سوى ديگر ، ايجاب مىكند كه